گذری روایت گونه از مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر

تور یزد

زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه قدمتی تقریبا هزار ساله دارد و در مجاور بقعه دوازده امام واقع شده، معماری این مدرسه به شیوه آذری است. در مورد این بنا روایت‌های متعددی وجود دارد، گروهی قدمت ساخت آن را به زمان حمله اسکندر مقدونی نسبت داده‌اند که در گذر زمان تغییر کاربری داده و به عنوان مدرسه استفاده می‌شده‌است. مدرسه ضیائیه توسط عارف مشهور «ضیاء‌الدین حسین رضی» پایه‌های ساخت آن بنا شده و پس از 74 سال، توسط پسران او « مجدالدین حسن و شرف‌الدین علی» ساخت آن تکمیل شد.

زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه، کدام درست است؟

در این که این بنا به عنوان مدرسه توسط عارف مشهور ضیاء‌الدین حسین رضی بنا نهاده شده و پسرانش آن را تکمیل کرده‌اند، شکی وجود ندارد. این بنا در 8 قرن محل تدریس علما و بزرگان شهر بوده‌است. گفته می‌شود در آن زمان این ساختمان دارای درگاه بلند، دو مناره، باغچه‌ای پردرخت و کتابخانه و حمام بوده‌است.

اگر کمی توجه بیشتر به این بنا داشته باشید، بعید به نظر می‌آید که از آن به عنوان زندان برای تبعید زندانیان در زمان حمله اسکندر مقدونی استفاده می‌کردند. اما این روایت در بین مردم رواج دارد و شاهد این ادعا نیز بیتی از شاعر شیرین سخن حضرت حافظ است که می‌فرمایند:

دلم از وحشت زندان سکندر بگرفت                رخت بر بندم و زی ملک سلیمان بروم

گروهی دیگر معتقدند که اسکندر مقدونی در زمان حمله به ایران، زندانی را برای زندانیان و بازماندگان حکومت قبلی در «کثه» نام قدیمی یزد می‌سازد و در آن دولت مردان و امرای پادشاهان قبلی را در آن زندانی می‌کند. به همین دلیل پس از اسلام، شهر یزد به زندان اسکندر مشهور شده و حتی آن را برخی از تاریخ نویسان «زندان ذوالقرنین» نامیدند.

شهر یزد موقعیت استراتژیک مناسبی برای استقرار نیروهای نظامی یونانی داشته و ساخت زندان اسکندر شاید دور از انتظار هم نباشد.

آیا شواهد تاریخی مبنی بر وجود زندان اسکندر وجود دارد؟

یکی از دلایلی که از آن به عنوان زندان اسکندر یاد می‌کنند، وجود سرداب یا سیاهچالی است که در این زندان وجود دارد. اما پس از مرمت و بازسازی متوجه شدند که این سرداب در واقع، یک  شبکه آبرسانی در زیرزمین بوده‌است. بنابراین ایرانیان با هوش و باذکاوت برای تأمین آب خود در این سرزمین کویری از این شیوه استفاده می‌کردند. بنابراین وجود این سیاهچال یا سرداب دلیل بر وجود یک زندان در اسکندریه نیست!

مدرسه ضیائیه، یک شبکه آبرسانی گسترده و مناسب برای تأمین آب منطقه دارد.

از معماری مدرسه ضیائیه و پلن مدرسه ضیائیه چه می‌دانید؟

تنها مصالحی که در ساخت مدرسه ضیائیه و یا زندان اسکندر استفاده شده، خشت خام است و حتی تزیینات کاشی کاری در این بنا دیده نمی‌شود. مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر از بخش‌های مختلف تشکیل شده که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد:

1.    گنبد مدرسه ضیائیه

همان‌طور که گفته شد، گنبد مدرسه ضیائیه از خشت خام ساخته شده و بر روی آن تزیناتی همچون گچ‌بری‌های آبرنگی به رنگ آبی و طلایی دیده می‌شود. متأسفانه تنها امروز بخشی از آبرنگ‌ها بر روی گچ سفید باقی مانده و خبری از بقیه تزیینات این بنای 800 ساله بر روی گنبد نیست!

گنبد مدرسه ضیائیه از چهار دیوار 8.8 متری تشکیل شده و ارتفاع این قبه 18 متر بوده و فاصله دهنه‌ی آن 5.9 متر است.

2.    شبستان مدرسه ضیائیه

مدرسه ضیائیه دارای یک شبستان بزرگ به همراه رواق‌های کوچک و بزرگ است که در جاهای مختلف زندان با معماری خاص ایجاد شده‌است.

3.    بادگیر

در زندان اسکندر، اتاقی وجود دارد که به نام اتاق بادگیر شهرت دارد و تهویه هوا را دوبرابر می‌کرده‌است.

بادگیر موجود در زندان اسکندر نیز سبب تهویه هوا در آن می‌شده‌است.

4.    موزه

بخشی در مدرسه ضیائیه وجود دارد که در آن سنگ لوح‌ها و سنگ قبرهای قدیمی نگهداری می‌شود و عاشقان موزه‌گردی می‌توانند به آن سر بزنند.

5.    حیاط

در مدرسه ضیائیه حیاطی با سه دیوار در اطراف آن وجود دارد. از قسمت‌های جالب آن چاه 2.8 متری است که در حیاط این مجموعه قرار دارد.

در حیاط مدرسه ضیائیه یک چاه به عمق 2.8 متری وجود دارد.

6.    سرداب

سردابی با سی و هشت پله در زیرزمین قدیمی قرار دارد که عمق آن تقریبا 5 متر برآورد شده‌است. در کف سرداب حوضچه‌ای وجود دارد که بقایای عمارت اولیه مدرسه ضیائیه در آن دیده می‌شود. همانطور که قبلا هم اشاره شد، سرداب و حوضچه آن تأمین آب ساکنین مدرسه را به عهده داشته‌است. البته در زندان اسکندر یک چاه با قطر 4 متری در وسط حیاط نیز وجود دارد.

عده‌ای به اشتباه براین تصور بودند که سرداب در واقع سیاهچال زندانیانی است که در اینجا محبوس ‌شدند. اما مشخص شد که این گونه نیست و یک شبکه آبرسانی برای مدرسه بوده‌است.

سخن آخر

زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه یکی از آثار تاریخی ایران  که در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته‌است. احتمال این مسئله وجود دارد که مدرسه ضیائیه یکی از خانه‌های خاندان رضی و گنبد آن نیز باقیمانده بقعه بقور باشد. در سفر به یزد، یکی از اماکنی که به بازدید از آن می‌روید این اثر باستانی است که از جاذبه‌های مرموز ایران است و در نزدیکی سایر جاذبه‌های این منطقه همچون خانه لاری‌ها، بقعه دوازده امام، موزه سکه و مردم‌شناسی حیدرزاده قرار دارد و در بافت تاریخی جهانی یزد قرار گرفته است.