نقش رجب، هنر سنگ نگاره دوره ساسانی!

تور شیراز

جاذبه‌ها و ویژگی‌های ایرانگردی استان فارس تنها به شهر شیراز ختم نمی‌شود. در سفر به شیراز کافی است که سری به جاذبه‌های دیدنی اطراف این شهر زیبا بزنید. آثار تاریخی و باستانی متعددی همچون نقش رستم، تخت جمشید، مجموعه پاسارگاد و... در این استان وجود دارد که قطعا با یک سفر چند روزه نمی‌توان تمامی جاذبه‌های گردشگری استان فارس را از نزدیک مشاهده کرد.

وبلاگ آرندتور در این قسمت قصد دارد یکی از جاذبه‌های باستانی و فرهنگی این منطقه را معرفی کند که متاسفانه با استقبال کمی از از طرف بازدیدکنندگان داخلی مواجه است. نقش رحب این مجموعه باستانی متعلق به دوره ساسانی، یک اثر جهانی ثبت شده در یونسکو است. با ما همراه باشید تا اطلاعات بیشتری از این مجموعه تاریخی کسب کنید.

نقش رجب کجاست؟

در فاصله اندکی از تخت جمشید، حدود 3 کیلومتری این منطقه باستانی در مسیر جاده اصفهان به شیراز، در  سمت دیگر شهر تاریخی اصطخر، چند سنگ نگاره ساسانی وجود دارد که به نقش رجب شهرت دارد. وجه تسمیه نقش رجب به این مجموعه عظیم اما متروک باستانی به شخصی بر می‌گردد که قهوه خانه ای در این منطقه داشته و نامش رجب بوده‌است.

نقش رجب چهار سنگ نگاره باستانی متعلق به دوران ساسانی است که در یونسکو به عنوان میراث جهانی به ثبت رسیده است.

سنگ نگاره‌های نقش رجب چه داستانی در دل خود دارند؟

در نقش رجب چهار کتیبه یا سنگ نگاره وجود دارد که عبارتند از:

• نقش برجسته تاجگذاری اردشیر بابکان به عنوان بنیان گذار سلسله ساسانی

این سنک نگاره به پهنای چهار و نیم متر مجلس دوم مجموعه نقش رجب بوده و مضمون آن شامل تصویر هشت تن از افراد مختلف است که شامل مرد و زن و کودک هستند در این تصویر موبد موبدان با یک دست حلقه پادشاهی یا تاج پادشاهی را به اردشیر یکم تقدیم می‌کند و با دست دیگر نیز عصای پادشاهی را به اردشیر بابکان اعطا می‌کند.

پشت سر شاه دو نفر ایستاده‌اند که یکی از آن‎ها ملازم پادشاه است که مگس پرانی را در بالای سر اردشیر یکم نگاه داشته و دیگری یکی از بزرگان کشوری است که با حالت احترام ایستاده است. دو کودک در روبروی پادشاه ایستاده‌اند که به نظر شاهزاده، ولیعهد و فرزند پادشاه هستند. در پشت موبد موبدان دو زن نیز ایستاده‌اند که یکی از آن‌ها ملکه و دیگری یکی از نجیب زادگان دربار است. هرکدام از این بانوان به صورت جداگانه در حال اجرای مراسم و آیین احترام به مجلس و پادشاه هستند. در سمت چپ و بیرون مجلس فردی را می‌بینید که با حالت احترام دست راست خود را برداشته و سنگ نگاره‌ای را به دیگران نشان می‌دهد. این سنگ نگاره سی سطری به خط پهلوی نوشته شده و حدود بیست سطر آن کاملا سالم است.

اردشیر یکم در حال گرفتن نشان شاهی از موبد موبدان

• نقش برجسته تاجگذای شاپور اول پسر اردشیر بابکان

این مجلس مراسم تاجگذاری شاپور اول پسر اردشیر یکم را حکایت می‌کند. دو فرد یکی شاپور اول و دیگری موبد موبدان فرد پر نفوذ و عالی رتبه سلسله ساسانی سوار بر دو اسب هستند. شاپور اول در حین اینکه بر اسب درشت اندامش سوار شده تاج یا حلقه پادشاهی را از موبد موبدان که او هم بر اسبش سوار است، دریافت می‌کند.

تصویر تاجگذاری شاپور اول و گرفتن تاج پادشاهی از دست موبد موبدان

• نقش برجسته شاپور اول پسر و جانشین اردشیر بابکان و همراهانش

این نقش نگاره که در واقع مجلس اول مجموعه باستانی نقش رجب است در یک و نیم متری بالاتر از سطح زمین در قسمت شمالی نقش رجب قرار دارد. مضمون این مجلس حکایت از آن دارد که شاپور اول پسر اردشیر یکم یا اردشیر بابکان در حال تاجگذاری است. شاپور دومین پادشاه ساسانی است و سوار بر اسب درشت اندامی ایستاده است. در پشت شاپور 9 نفر از بزرگان کشور قرار دارند. به نظر می‌رسد این افراد برای شرکت در جشنی و یا گرفتن تاج پادشاهی آنجا ایستاده‌اند. بر روی سینه اسب درشت اندام شاپور اول، چهار سطر به خط پهلوی ساسانی حجاری شده و نزدیک آن دوباره شش سطر خط یونانی با همان مضمون حکاکی شده‌است.  مضمون سنگ نبشته چنین است: «اهورامزداپرست، خداوندگار شاپور، شاهنشاه ایران و انیران، فرستاده از طرف خدا، پسر اهورامزداپرست خداوندگار اردشیر شاهنشاه ایران و انیران، فرستاده از سوی خدا، پسر خداوند پاپک شاه».

نقش برجسته شاپور اول در نقش رجب با الهام از از نقش برجسته ادشیر در نقش رستم در این مکان حکاکی شده‌است.

• نقش برجسته کرتیر در نقش رجب بزرگ موبدان و عالی رتبه‌ترین موبد دوره ساسانی

سنگ نگاره‌ای در نقش رجب وجود دارد که به کتیه کرتیر معروف است. کرتیر موبد موبدان و روحانی مقتدر دوره ساسانی است که نزدیک به یک قرن همه کاره حکومت شش تن از پادشاهان ساسانی بود. او از حکومت اردشیر بابکان تا نرسی زمام امور را به دست داشت. می‌گویند کرتیر فردی مقتدر و بسیار خشن و متعصب بوده و از هیچ کوششی برای به رسمیت شناختن آیین زرتشت و اجرای تمامی احکام آن در طی یک قرن فروگذار نبوده‌است. از کرتیر چهار نقش برجسته وجود دارد که در تمامی آن‌ها کرتیر، مردی سالخورده و بدون ریش با کلاهی بر سر و پوشش رسمی است. سنگ نگاره‌هایی که از او بر جای مانده‌اند، عبارتند از:

1. سنگ نگاره کرتیر در سرمشهد هشتاد کیلومتری کازرون
2.  سنگ نگاره مرتیر در نقش رستم
3. سنگ نگاره کرتیر در کعبه زرتشت
4. سنگ نگاره کرتیر در نقش رجب
   
   

یکی از سنگ نگاره‌های مشهور در نقش رجب متعلق به کرتیر موبد موبدان، روحانی مقتدر و همه‌کاره سلسله ساسانیان است.

در مورد کتیبه کرتیر در نقش رجب چه می‌دانید؟

کتیبه کرتیر در 30 سطر در کنار نقش برجسته تاجگذاری اردشیر بابکان نگاشته شده است. مضمون این کتیبه به دو موضوع معرفی کرتیر و معراج او اشاره می‌کند. او  اشاره‌ای کوتاه به معراج خود می‌کند و در ادامه از خواننده می‌خواهد که همچون او در دین استوار و محکم باشد. در ادامه به فعالیتش در یک سده در دستگاه اداری ساسانی می‌پردازد و به اختصار آن‌ها را نام می‌برد. در مورد آتشکده‌ها و موقوفات و اسنادی که به موبدان به صورت مهر و موم داده شده، سخن می‌گوید. سپس از عناوین خودش را در طی سلطنت شش پادشاه ساسانی نام می‌برد و در انتهای کتیبه نیز از دبیرش «بوختگ» یاد می‌کند.

سخن آخر

همان‌طور که بارها اشاره شده‌است، شهر شیراز دارای جاهای دیدنی بسیار متنوعی است که شاید برخی از آن‌ها را حتی نامشان را نیز نشنیده باشیم. آثار باستانی و تاریخی استان فارس نشان از فرهنگ غنی این مرز و بوم دارد. در سفر به شیراز و بازدید از تخت جمشید کافی است سه کیلومتر از این مجموعه فاصله بگیرید تا به این مجموعه ملی ناشناخته برسید.

نقش رجب شیراز در یونسکو به ثبت جهانی رسیده اما اکثریت بازدیدکنندگان آن گردشگران خارجی هستند چه خوب است در سفر مجدد به شیراز، حتما به عنوان یک ایرانی سری به این مجموعه تاریخی بزنیم و آثار باستانی این منطقه را با شناخت بهتری از نزدیک تماشا کنیم. نقش رجب شیراز،  قبل از مجموعه دیدنی نقش رستم قرار دارد و مدت زمان بازدید از آن کمتر از دو ساعت خواهد بود.